Bạn thân mến,
Có thể vào khoảng tuần thứ hai, một người ở bàn bên sẽ đặt lên bàn bạn một ly cà phê sữa đá. Đá còn nguyên, nước đọng thành vòng quanh đáy ly. "Mới vô chắc chưa quen, có gì cứ hỏi chị nghen." Bạn sẽ thấy ấm lòng. Ở một nơi bạn còn chưa biết máy in đặt ở đâu, chưa biết nên gọi trưởng phòng là anh hay là sếp, một ly cà phê như thế chẳng khác gì một cánh cửa được mở hé.
Rồi một chiều, chị ấy nhờ bạn gửi bản số liệu bạn đã làm ba đêm liền, "để chị xem qua cho". Sáng thứ Hai, bạn thấy những con số ấy hiện trên màn chiếu phòng họp. Cái tên ở trang đầu không phải tên bạn.
Tôi không chắc chuyện đó sẽ xảy ra với bạn, và mong là không. Nhưng sớm muộn gì bạn cũng sẽ gặp một chuyện na ná như vậy. Tôi viết thư này không phải để dặn bạn cảnh giác với những ly cà phê. Điều tôi lo hơn là bài học bạn sẽ rút ra từ buổi sáng thứ Hai ấy.
Có hai bài học rất dễ học, và cả hai đều chỉ đúng một nửa.
Bài học thứ nhất là phải khôn lên. Người ta học bài này rất nhanh. Từ nay gửi file thì nhớ cc cả nhóm. Từ nay ai tử tế quá thì phải tự hỏi họ muốn gì. Bạn sẽ đọc được luật chơi ngầm của văn phòng: ai nói gì với ai, câu khen nào là câu dọn đường. Những thứ đó có ích, tôi không chê. Nhưng rồi bạn sẽ gặp những người chỉ học mỗi bài này. Vài năm sau, họ phòng thủ giỏi đến mức không ai lại gần được. Họ cũng mời cà phê, cũng hỏi han người mới. Và chính họ cũng không còn biết chắc mình đang tử tế hay đang dọn đường. Họ đã thành đúng kiểu người mà ngày đầu họ đề phòng.
Ai chiến đấu với quái vật hãy coi chừng để chính mình không trở thành quái vật. Và khi bạn nhìn lâu vào vực thẳm, vực thẳm cũng nhìn lại vào bạn. (Nietzsche, Bên kia thiện ác)
Bài học thứ hai đi theo hướng ngược lại: cứ hiền đi rồi trời thương. Bạn còn nhớ Thạch Sanh chứ. Chàng tin Lý Thông hết lần này đến lần khác: đi canh miếu thay, bị lấp cửa hang, bị cướp công chém đại bàng. Truyện kết thúc có hậu vì có cây đàn thần cất tiếng kể nỗi oan. Ngoài đời thì chẳng ai có cây đàn ấy.
Người chỉ biết hiền thường bị lợi dụng một lần, hai lần, ba lần. Rồi một ngày, họ đóng cửa lại. Họ không khôn lên. Họ trở nên đa nghi, mà đa nghi thì khác khôn. Người khôn nhìn cho rõ. Người đa nghi thì nhìn đâu cũng thấy tối. Cái hiền ban đầu không lớn lên thành một thứ vững vàng hơn. Nó chỉ biến mất, để lại một vết thương. Đến lúc ấy, câu "hiền quá hóa ngu" nghe như một lời phán xét, và họ tự hứa sẽ không bao giờ "ngu" thêm lần nào nữa.
Tôi đã nghĩ khá lâu về hai con đường này. Dần dần tôi thấy chuyện không nằm ở chỗ phải chọn bên nào. Hai thứ ấy không đánh nhau. Chúng canh giữ nhau.
Bạn hãy nghĩ tới một mảnh vườn rau trước nhà ở quê, quanh vườn có hàng rào tre. Không có hàng rào thì gà vào bới, dê vào gặm, vài hôm là trơ gốc. Nhưng một hàng rào thật chắc mà bên trong không trồng gì thì cũng chỉ là cái khung quây lấy một khoảnh đất trống. Sự sắc sảo là hàng rào. Lòng tốt là khu vườn. Người ta dựng hàng rào là vì có khu vườn, còn khu vườn sống được là nhờ có hàng rào.
Nói cho gọn thì thế này: khôn để nhìn thấy cái bẫy trước khi bước vào; trong sáng để khi đã thấy rồi, mình không đánh đổi chính mình chỉ để đối phó với nó.
Ta quay lại buổi sáng thứ Hai kia. Người chỉ biết khôn sẽ âm thầm tính chuyện trả đũa, có khi bằng chính cái mẹo người ta đã dùng với mình. Người chỉ biết hiền sẽ im lặng, rồi lần sau lại gửi file như cũ. Còn có một cách thứ ba. Lần sau, bạn gửi bản số liệu cho cả nhóm cùng lúc, tên mình ghi rõ ràng, lời lẽ nhẹ nhàng. Nếu cần, bạn nói thẳng với chị ấy, không gay gắt: "Lần trước em hơi buồn, vì em nghĩ mình làm phần đó." Bạn không đi kể với cả phòng. Bạn không giăng lại một cái bẫy khác. Rồi khi một đồng nghiệp khác cần giúp, bạn vẫn giúp, chỉ là lần này bạn giúp với đôi mắt mở. Hàng rào đã dựng lên, mà khu vườn vẫn còn nguyên.
Khổng Tử có một câu tôi rất quý:
Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa. (Luận ngữ)
Người quân tử sống hòa với mọi người mà không hùa theo họ. Bạn có thể hòa với văn phòng: cười với mọi người, ngồi chung bàn ăn trưa, góp tiền mua bánh sinh nhật. Bạn hiểu luật chơi của họ, nhưng không nhất thiết phải chơi theo cách của họ. Hiểu một cách chơi là một chuyện. Biến nó thành cách sống của mình là chuyện khác.
Những lúc phải đối diện với một người khó, tôi hay tự hỏi mình hai câu. Câu thứ nhất: mình đã nhìn rõ chưa, hay đang nhìn bằng nỗi sợ, hoặc bằng mong muốn được người ta quý? Câu thứ hai: nếu xử lý theo cách này thì ngày mai mình có còn muốn là người đã làm vậy không? Câu đầu là việc của hàng rào. Câu sau là việc của khu vườn. Thiếu một trong hai, tôi thường hối hận.
Tôi không hứa với bạn rằng giữ được cả hai thì sẽ không bao giờ bị thiệt. Đôi khi bạn vẫn sẽ thiệt. Có những cái bẫy bạn chỉ thấy khi đã lỡ một chân vào rồi. Nhưng thiệt một bản báo cáo khác xa với thiệt chính mình. Cái thứ nhất mất đi rồi còn làm lại được. Cái thứ hai thì mất từ từ, và thường lúc nhận ra thì đã muộn.
Rồi vài năm nữa, sẽ có một người mới ngồi vào cái bàn trống cạnh bạn, còn chưa biết máy in đặt ở đâu. Tôi mong lúc ấy bạn vẫn là người mang sang cho họ một ly cà phê sữa đá.
Và lần này, ly cà phê chỉ đơn giản là một ly cà phê.
Thân mến,
