Sáu giờ sáng, hàng xôi đầu hẻm có bảy tám người đứng chờ. Không ai xếp thành hàng thẳng, nhưng ai cũng biết mình đến sau ai. Rồi một người đàn ông dựng xe sát lề, bước tới đứng lệch sang một bên. Ông không chen hẳn vào, chỉ chìa tờ hai chục ra phía trước nồi xôi. Bà bán xôi đang rối tay, thấy tiền thì nhận. Ông cầm gói xôi đi trước cả chục người.
Không ai cãi. Chỉ có chị đứng cạnh tôi nói nhỏ, không rõ với ai: "Khôn ghê."
Tôi nhớ mãi giọng chị lúc ấy. Chữ "khôn" mà nghe như chữ chê.
Tiếng Việt có rất nhiều chữ khôn. Khôn lỏi. Khôn vặt. Khôn ranh. Khôn hồn, chữ này thậm chí không dùng để tả ai mà để doạ: khôn hồn thì liệu mà đi. Rồi mới đến khôn ngoan. Lật đi lật lại mấy chữ ấy, tôi thấy một điều lạ: hình như chỉ chữ cuối cùng là lời khen thật. Mấy chữ kia, lúc người ta nói ra, khoé miệng thường hơi trễ xuống. Như thể ngôn ngữ đã để ý từ lâu một điều mà mình chưa kịp gọi tên. Có một thứ khôn khiến người ta nể. Và có một thứ khôn khiến người ta dè chừng.
Điều làm tôi băn khoăn là người đàn ông ở hàng xôi không hề kém sắc sảo. Ngược lại là đằng khác. Ông nhìn ra đúng khoảnh khắc bà bán xôi rối tay. Ông biết đứng chỗ nào để không bị coi là chen. Ông biết giơ tiền ra thay vì gọi to. Đó là một chuỗi tính toán nhanh và chính xác. Nếu khôn chỉ là nhanh trí thì ông khôn hơn tất cả chúng tôi đang đứng đó.
Vậy chỗ khác nhau nằm ở đâu?
Tôi nghĩ nó không nằm ở độ sắc, mà ở tầm nhìn. Cái nhìn của người khôn lỏi rất sáng, nhưng nó dừng lại ở nồi xôi. Nó không với tới người đứng sau mình: chị phụ nữ phải vào ca sớm, cậu học trò cứ chốc chốc lại nhìn đồng hồ. Càng không với tới con người mình sẽ thành sau mười lần chen như thế.
Chiều nào ở góc công viên gần nhà cũng có mấy ông cụ đánh cờ tướng. Bàn cờ kẻ trên tấm ván ép, quân cờ gỗ đã mòn chữ. Có một ông đánh rất hay. Nhưng thỉnh thoảng, nhân lúc người kia quay sang rót trà, ông lặng lẽ đẩy con tốt sang ô khác. Ông thắng nhiều ván. Rồi tới một chiều, cái ghế nhựa đối diện ông không còn ai ngồi. Người ta vẫn ra công viên, vẫn đánh cờ. Chỉ là ở bàn bên kia.
Cái khôn vặt thắng được ván này. Cái khôn ngoan giữ được người ngồi đối diện cho những ván sau. Mà cờ, nói cho cùng, đâu phải trò để thắng một ván. Người ta ra công viên mỗi chiều vì muốn có ai đó ngồi xuống cùng mình.
Có một điều về cái khôn lỏi mà phải nhìn đủ lâu mới thấy: nó không ở yên bên ngoài con người. Lần đầu chen hàng, người ta còn ngượng, còn liếc xem có ai để ý. Lần thứ ba thì tự nhiên hơn. Đến lần thứ mười, mắt đã quen tự tìm khe hở mỗi khi đứng trước một hàng người, như chân người đi rừng quen tìm lối tắt. Đứng yên chờ đến lượt bắt đầu thấy khó chịu, thậm chí thấy mình dại. Cái khôn ấy đã thôi là một việc mình làm.
Nó thành dáng đứng của mình.
Và một người đứng như thế sẽ nhìn người khác ra sao? Nếu mình lúc nào cũng tìm khe hở, mình sẽ đoán ai cũng đang tìm khe hở. Mình phải canh chừng. Người khôn lỏi lâu năm thường là người mệt nhất, vì họ sống trong một thế giới mà chính họ đã góp tay dựng nên: một thế giới nơi ai cũng chực vượt lên trước.
Tôi hay nghĩ đến ngã tư lúc tan tầm. Đèn vừa chuyển vàng, một chiếc xe máy nhích qua vạch. Rồi chiếc thứ hai. Một chiếc ô tô thò đầu xe vào giữa giao lộ vì nghĩ mình kịp. Từ hướng kia, người ta cũng nghĩ y như vậy. Vài phút sau, cả ngã tư đứng im, tiếng còi dồn lên từng đợt, khói xe hầm hập dưới nắng chiều. Trong đám đông ấy không có ai ngốc. Từng người đều đã chọn nước đi khôn nhất cho riêng mình. Và chính vì ai cũng khôn như thế, không ai đi được.
Có lẽ phép thử đơn giản nhất cho một cái khôn là hỏi: nếu ai cũng làm theo nó, thế giới sẽ dễ sống hơn hay khó sống hơn?
Cái khôn lỏi không qua được câu hỏi ấy. Nó chỉ chạy được khi phần lớn người khác vẫn còn đứng yên trong hàng. Nó sống nhờ sự tử tế của người khác, như dây tầm gửi sống nhờ thân cây chủ. Còn cái khôn ngoan thì nhân lên được. Một người dừng xe trước vạch, nhường chiếc bên kia đi trước. Người sau cũng dừng. Cái nút thắt từ từ lỏng ra. Không ai phải hy sinh nhiều. Chỉ là ai cũng nhìn xa hơn mũi xe mình một chút.
Tôi không nghĩ người khôn ngoan là người không biết tính. Họ tính, nhiều khi còn kỹ hơn. Chỉ là phép tính của họ có thêm những con số mà người khôn lỏi bỏ qua: người đứng sau, ngày mai, năm sau, con người mình mười năm nữa. Họ chịu chậm một gói xôi để vẫn đứng thẳng được trong hàng. Họ chịu thua một ván cờ để chiều mai vẫn có người kéo ghế ra ngồi.
Nghe thì giống chịu thiệt. Nhưng nếu tính đủ dài, đó mới là phép tính đúng.
Chiều qua tôi lại đi ngang góc công viên. Ông cụ hay đẩy quân vẫn ngồi đó. Bàn cờ bày sẵn, quân đỏ quân đen xếp ngay ngắn như chưa ai từng đụng tới. Ông rót trà ra hai cái chén. Một chén ông uống. Chén kia để bên mép ván, nguội dần.
Ở bàn bên cạnh, hai người đang cãi nhau ỏm tỏi về một nước pháo, rồi cười phá lên, rồi lại bày ván mới. Lá me rơi lả tả xuống bàn cờ của họ, chẳng ai buồn phủi.
Tôi đứng nhìn một lúc, nghĩ đến người đàn ông ở hàng xôi sáng hôm nọ. Chắc giờ này ông đã quên gói xôi ấy rồi. Thứ thắng được bằng cái khôn vặt, người ta quên nhanh lắm.
Cái ghế trống thì ở lại lâu hơn. Và chén trà bên kia vẫn đầy, cho đến khi trời tối hẳn.
