Tôi đang dựng cái thang vào tường thì nghe tiếng thét.
Đó là một buổi chiều nhiều năm trước. Tôi sang nhà hàng xóm trả cái thang mượn hôm trước, vừa bước qua cổng thì thằng bé nhà ấy, chừng bốn tuổi, với tay lên mép bàn và kéo đổ cái ấm nước vừa đun. Nước không nhiều, nhưng đổ trúng mu bàn tay và nửa cẳng tay nó.
Mọi thứ sau đó diễn ra cùng một lúc. Người mẹ bế xốc con lên, khóc to hơn cả con. Người bố chạy vào nhà lục chìa khoá xe, rồi chạy ra, rồi lại chạy vào vì quên điện thoại. Bà nội đi vòng vòng giữa sân, hai tay chắp lại: "Trời đất ơi, trời đất ơi." Có ai đó nói phải bôi kem đánh răng. Có người khác bảo lấy nước mắm. Còn tôi đứng ở cổng, tay vẫn cầm cái thang, không biết nên đặt nó xuống hay mang về.
Rồi ông cụ nhà bên sang.
Ông đi dép lê, bước qua cổng bằng đúng cái nhịp ông vẫn đi ra đầu ngõ mua báo mỗi sáng. Không chạy. Ông nhìn bàn tay đỏ ửng của thằng bé, hỏi đúng hai câu:
"Nước sôi hả? Mới đây không?"
Người mẹ gật, nước mắt vẫn chảy. Ông chìa tay ra: "Đưa cháu đây."
Ông bế thằng bé ra chỗ vòi nước ngoài sân, mở vừa phải, đặt bàn tay nhỏ xíu dưới dòng nước mát. Rồi ông đứng đó.
Chỉ đứng đó.
"Phải đi viện chứ bác!" Người bố đã dắt được xe ra, giọng gần như quát.
"Đi. Nhưng để nước chảy đã. Hai chục phút."
"Hai chục phút?"
"Ừ. Chú xem xe còn xăng không, hết thì đi đổ luôn. Chị lấy cái khăn sạch, với đôi dép cho cháu."
Bà nội vẫn lẩm bẩm chuyện kem đánh răng. Ông không quay lại, chỉ nói: "Thôi bà ạ. Nước thôi."
Tôi nhớ rõ mình thấy khó chịu. Hai mươi phút là một khoảng thời gian rất dài khi có đứa trẻ đang khóc trước mặt. Tôi liếc đồng hồ, rồi liếc ông. Trong đầu tôi chỉ có một câu: sao ông chậm thế? Ông có hiểu chuyện gì đang xảy ra không? Cái dáng đứng của ông bình thản đến mức trông gần như thờ ơ.
Rồi tôi để ý đến thằng bé.
Lúc mới bị đặt dưới vòi nước, nó vẫn gào, mắt cứ ngoái tìm mẹ. Mỗi lần nhìn thấy gương mặt mẹ nhoè nước mắt, nó lại khóc to hơn. Nhưng mẹ nó đang lục tủ tìm khăn. Nó đành ngước lên nhìn người đang giữ tay mình. Gương mặt ông cụ lúc ấy y như lúc ông tưới mấy chậu kiểng mỗi sáng.
"Mát không con? Đếm với ông coi, trên tường có mấy con kiến."
Thằng bé nấc một cái. Rồi nó nhìn lên tường.
Tiếng khóc không tắt ngay. Nó chỉ thưa dần, như cơn mưa chuyển sang lắc rắc. Người mẹ mang khăn ra, thấy con đã bớt khóc, ngồi thụp xuống bậc thềm, lấy tay áo lau mặt. Người bố đổ xăng về, dựng xe, rồi đứng yên, không đi qua đi lại nữa. Bà nội ngồi xuống cái ghế nhựa. Không ai bảo ai, cả cái sân bỗng chậm lại. Chỉ còn tiếng nước chảy đều xuống nền xi măng.
Và tôi nhận ra mình đã nín thở từ lúc nào. Tôi thở ra một hơi dài, đặt cái thang xuống.
Đủ hai mươi phút, ông khoá vòi, quấn khăn ướt quanh tay thằng bé, đưa lại cho người mẹ. Cả nhà đi viện. Tối hôm ấy tôi nghe kể lại: vết bỏng nhẹ, chỉ phồng một chút. Bác sĩ bảo may mà được xả nước mát sớm và đủ lâu.
Những cách bỏ chạy mà chân vẫn đứng yên
Nhiều năm rồi tôi vẫn hay nghĩ về buổi chiều ấy. Và điều tôi nghĩ nhiều nhất không phải là cái vòi nước.
Xả nước mát lên vết bỏng là việc ai cũng làm được. Không cần giỏi giang gì. Nếu chỉ cần một giải pháp, thì giải pháp ấy nằm ngay đó, cách mọi người trong sân vài bước chân. Vậy mà suốt mấy phút đầu, không ai nhìn thấy nó. Không phải vì họ không thương đứa bé. Chính vì họ thương quá.
Nỗi sợ có một đặc điểm: nó kéo người ta đi. Người bố chạy vào chạy ra. Bà nội đi vòng vòng. Người mẹ ôm con mà đầu óc đã ở tận phòng cấp cứu, ở những vết sẹo, ở những điều tệ nhất có thể xảy ra. Ai cũng có mặt trong cái sân ấy, mà gần như không ai thật sự ở đó. Mỗi người đã bỏ chạy theo một hướng riêng, dù chân không rời khỏi chỗ đứng.
Chỉ có ông cụ là ở lại. Ở lại với cái vòi nước, với bàn tay đỏ ửng, với hai mươi phút dài dằng dặc.
Tôi hiểu ra rằng trong khủng hoảng, điều người ta cần nhất đôi khi không phải là một ý hay. Cần một người không bỏ chạy. Một người mà khi ai đó hoảng hốt ngước lên, họ thấy một gương mặt không bị cuốn đi.
Trẻ con biết điều này rõ hơn ai hết. Khi vấp ngã, đứa bé thường không khóc ngay. Nó nhìn lên mặt người lớn trước, để đoán xem chuyện này đáng sợ đến đâu. Người lớn chúng ta cũng thế, chỉ là kín đáo hơn. Trong một căn phòng đang rối, ai cũng lén nhìn nhau để đo mức độ nguy hiểm. Nếu gương mặt nào cũng hoảng, nỗi sợ dội qua dội lại và lớn dần lên. Nếu có một gương mặt đứng yên, mọi ánh mắt sẽ tự tìm về đó, như con thuyền giữa sóng tìm sợi dây neo.
Hoảng loạn lây rất nhanh. Sự yên cũng lây, chỉ chậm hơn. Nhưng một khi đã lan ra, nó giữ được lâu hơn.
Có một cảnh trong Phúc Âm tôi thường nhớ tới. Tôi chỉ kể lại theo ý: giữa cơn bão trên biển hồ, các môn đệ đánh thức Thầy mình đang ngủ ở đuôi thuyền và trách rằng chúng con sắp chết rồi, Thầy không lo gì sao (phỏng theo Mc 4,38). Đọc kỹ thì thấy lời trách ấy giống hệt cái nhìn của tôi chiều hôm đó. Người hoảng sợ rất dễ hiểu sự bình thản của người khác là thờ ơ. Như thể muốn chứng tỏ mình thương thì phải cuống lên cùng nhau.
Nhưng người không cuống lên vẫn ngồi trên con thuyền ấy. Ông cụ vẫn đứng cạnh vòi nước. Họ không ở ngoài cơn bão. Họ chỉ không để nó cuốn mình đi.
Ống tay áo ướt
Lâu nay tôi vẫn nghĩ điềm tĩnh là chuyện của riêng mỗi người: một thứ mình giữ cho mình, để đỡ mệt, đỡ rối, sống cho nhẹ đầu. Buổi chiều ấy cho tôi thấy một mặt khác của nó. Sự yên của ông cụ không giữ lại cho ông. Ông đem nó cho cả cái sân. Ông đứng ở chỗ khó nhất là ở lại, để những người khác có chỗ mà bám vào.
Nhìn như vậy, điềm tĩnh là một cách thương người.
Nó không ồn ào như ôm nhau khóc. Nó cũng không có vẻ gì tận tình như chạy đôn chạy đáo. Thậm chí lúc đầu nó còn khiến người ta khó chịu, như tôi đã khó chịu. Nhưng nó cho người khác thứ họ cần nhất lúc ấy: một chỗ đứng vững để thở lại.
Còn một chi tiết tôi chưa kể.
Sau khi cả nhà đã lên xe đi viện, tôi quay lại lấy cái thang. Ông cụ đang ngồi ở bậc thềm nhà mình, ống tay áo ướt sũng tới khuỷu. Ông lấy điếu thuốc ra, bật lửa. Lần thứ nhất không cháy. Lần thứ hai cũng không. Tôi nhìn xuống và thấy tay ông đang run.
Ông bắt gặp ánh mắt tôi, cười hơi ngượng: "Hồi nãy tôi cũng sợ thấy mồ."
Tôi đứng đó, không biết nói gì. Ông không hề điềm tĩnh vì không biết sợ. Ông chỉ chọn sợ sau cùng, khi không còn ai cần nhìn vào mặt mình nữa.
Vũng nước dưới vòi loang dần tới gần chân ông. Ông để nó yên đó, ngồi chờ tay mình thôi run.
