Cái áo mưa giấy hôm ấy giá ba mươi nghìn. Ngày thường nó chỉ mười nghìn. Tôi vẫn mua, dù lúc đó áo sơ mi đã dính chặt vào lưng và mỗi lần nhúc nhích ngón chân là nước trong giày lại kêu lép nhép.
Đó là một chiều tháng Tám, năm thứ hai tôi đi làm. Chiếc xe máy chết máy giữa một đoạn đường ngập tới mắt cá, cách nhà chừng bốn cây số. Cái áo mưa cũ đã rách từ tuần trước, tôi định mua cái mới mà cứ quên. Tôi dắt xe lên lề, đứng nép dưới mái hiên một tiệm tạp hóa. Bà chủ nhìn tôi từ đầu đến chân, rút từ dưới quầy ra một cái áo mưa mỏng tang.
"Ba chục nghe con."
Tôi không mặc cả. Người đã ướt sũng thì chẳng còn tư thế nào để mặc cả.
Bốn trăm nghìn trong ví
Tôi dắt xe thêm gần một cây số mới gặp một tiệm sửa còn mở cửa. Anh thợ ngồi xổm, vặn bugi ra xem, lắc đầu.
"Nước vô máy rồi. Phải xả nhớt, vệ sinh hết, mà cái này cũng phải thay luôn." Anh chỉ vào một bộ phận mà đến giờ tôi vẫn không nhớ tên. "Tầm một triệu tám."
Trong ví tôi có bốn trăm nghìn. Tài khoản còn vài trăm nữa. Còn mười ngày nữa mới đến kỳ lương, và tiền nhà thì đã đến hạn.
"Có cách nào rẻ hơn không anh?"
Anh nhún vai. "Thì làm tạm, ba trăm. Chạy được ít bữa. Mà anh nói trước là không bền đâu."
Tôi chọn làm tạm. Không phải vì tôi nghĩ đó là lựa chọn đúng. Mà vì ba trăm nghìn là con số duy nhất tôi trả nổi vào lúc ấy. Tôi chạy xe về trong cái áo mưa giấy, gió xé toạc một bên tay áo trước khi tôi kịp về đến đầu hẻm.
Mười một ngày sau, chiếc xe chết hẳn trên đường đi làm. Lần này nặng hơn, vì cái phần lẽ ra phải thay đã kéo hỏng thêm một phần khác. Hai triệu ba. Tôi đứng bên lề đường, mở điện thoại, gõ tin nhắn cho một người bạn thời đại học. Gõ, xóa, gõ lại. Bạn chuyển tiền gần như ngay lập tức, kèm một câu: "Khi nào có thì trả, không gấp."
Tôi biết ơn người bạn ấy đến giờ. Nhưng tôi cũng nhớ rất rõ cái cảm giác ngón tay mình lưỡng lự trên màn hình. Cả tháng đó tôi ăn uống dè sẻn, trả nợ bạn làm hai đợt, và mỗi lần nổ máy xe lại hơi nín thở.
Con số chọn thay mình
Lúc đó tôi nghĩ vấn đề của mình là thiếu tiền. Phải mấy năm sau tôi mới thấy thiếu tiền chỉ là một nửa.
Nửa còn lại nằm trong đầu. Khi trong ví chỉ có bốn trăm nghìn, tôi không thật sự chọn gì cả. Con số đã chọn thay tôi. Tôi không hỏi anh thợ thêm câu nào. Không nghĩ đến chuyện dắt xe sang tiệm khác hỏi giá. Không cân nhắc xem làm tạm thì về lâu dài tốn bao nhiêu. Đầu óc tôi lúc ấy chỉ còn một câu: làm sao cho qua tối nay. Cái quyết định nghe có vẻ tiết kiệm nhất hóa ra lại là cái đắt nhất.
Không ai đi mua ô khi đang đứng giữa cơn mưa. Mà nếu có mua thì cũng phải trả giá đắt, và người thì đã ướt rồi. Cái áo mưa ba mươi nghìn chiều hôm ấy, nghĩ lại, là bài học rẻ nhất của tôi.
Tôi không phải người vô lo. Chỉ là hồi ấy tôi tin, như nhiều người trẻ vẫn tin, rằng mình còn khỏe, công việc còn chắc, lương tháng nào cũng về đúng ngày. Tiền dư ra thì trả góp cái điện thoại mới, thỉnh thoảng đi chơi xa một chuyến. Những thứ ấy không sai. Nhưng trong cả cái bảng chi tiêu ấy không có dòng nào dành cho trời mưa.
Mà mưa thì đâu cần xin phép. Chuyện không phải là có mưa hay không. Chỉ là khi nào.
Cái tài khoản tên là "Ô"
Tôi mở một tài khoản riêng, tách khỏi cái thẻ hằng ngày vẫn dùng để quẹt, và đặt tên cho nó là "Ô". Cái tên hơi trẻ con, nhưng mỗi lần mở ứng dụng ngân hàng ra nhìn thấy nó, tôi lại nhớ ra nó để làm gì.
Quy tắc chỉ có một: lương về thì chuyển vào đó trước, rồi mới tiêu. Mấy tháng đầu chỉ được vài trăm nghìn. Lời khuyên phổ biến là quỹ dự phòng nên đủ cho ba đến sáu tháng chi tiêu thiết yếu. Lần đầu nhân con số ấy ra, tôi thấy nản. Nên tôi đặt mục tiêu nhỏ hơn: trước hết là đủ một lần sửa xe. Rồi đủ một tháng tiền nhà và tiền ăn. Rồi hai tháng. Cứ thế mà đi.
Cái khó không nằm ở chỗ để dành. Cái khó là để nó nằm yên. Bạn bè ngồi cà phê nói chuyện chứng khoán, chuyện đầu tư chỗ này chỗ kia lời mấy chục phần trăm. Có người nhìn số dư của tôi rồi bảo: "Để tiền nằm im vậy phí lắm."
Tôi hiểu ý họ. Nhưng tôi muốn nói cho rõ, trước hết là với chính mình: quỹ dự phòng không phải để làm mình giàu lên. Chẳng ai chấm điểm một chiếc ô bằng việc nó sinh lời được bao nhiêu trong những ngày nắng. Nó chỉ có một việc: khi trời mưa thì mình khô. Cái lãi của nó không hiện trên sao kê ngân hàng. Cái lãi ấy là một biến cố nhỏ thì vẫn chỉ là biến cố nhỏ, không lớn lên thành một khoản nợ, một tin nhắn khó gửi, một tháng nín thở.
Sách Châm ngôn có một đoạn tôi rất thích. Tôi kể lại theo ý: người lười hãy đi xem con kiến mà học khôn, nó chẳng có ai chỉ huy, vậy mà vẫn biết dự trữ lương thực từ mùa hè, thu góp đồ ăn từ mùa gặt (phỏng theo Cn 6,6-8). Con kiến không tích trữ vì trời đang xấu. Nó tích trữ chính vì trời đang đẹp. Mùa hè là lúc duy nhất nó làm được việc ấy.
Lần hỏng xe thứ hai
Vài năm sau, chiếc xe khác của tôi lại hỏng giữa đường. Lần này không mưa, chỉ là một buổi trưa nắng gắt. Lại một tiệm sửa ven đường, lại một anh thợ ngồi xổm lắc đầu, lại hai lựa chọn: làm tạm hay thay hẳn.
Tôi để ý thấy tay mình không run. Tôi hỏi anh thợ cái này hỏng vì sao, thay rồi thì giữ được bao lâu. Tôi gọi một tiệm quen hỏi giá để so. Rồi tôi bảo: "Anh thay luôn cho em."
Số tiền không nhỏ hơn lần trước bao nhiêu. Cái khác là tôi có chỗ để nghĩ. Bốn trăm nghìn trong ví năm nào đã ép tôi vào một lựa chọn duy nhất. Lần này tôi có thể chọn cái đúng, chứ không phải cái vừa túi tiền ở đúng phút đó.
Tôi nghĩ đó mới là thứ quỹ dự phòng thật sự mua được. Không phải sự an toàn tuyệt đối. Rồi sẽ có những cơn mưa lớn hơn một lần hỏng xe: một tháng mất việc, một đợt nằm viện, một cuộc gọi lúc nửa đêm từ quê. Tôi mong bạn không gặp. Nhưng nếu gặp, điều bạn cần nhất lúc ấy có lẽ không phải là một số tiền thật lớn. Mà là một cái đầu đủ tỉnh để không phải quyết định chỉ vì đang hoảng.
Người đứng dưới mái hiên với cái áo sơ mi ướt sũng thì khó mà nghĩ cho sáng suốt. Người đã khô ráo thì có thể đứng yên một chút, nhìn trời, rồi mới tính.
Mua ô vào một ngày nắng trông hơi ngớ ngẩn. Không ai khen mình vì chuyện đó. Chiếc ô chỉ treo sau cánh cửa, khô ráo, chẳng làm gì, có khi cả năm trời.
Cho đến một chiều nọ, mây kéo đến. Và mình là người duy nhất dưới mái hiên không phải hỏi giá.
